Zakażenie wirusem brodawczaka ludzkiego, czyli HPV, jest bardzo częste. W większości przypadków nie powoduje objawów, a układ odpornościowy opanowuje je w ciągu kilkunastu miesięcy do około dwóch lat.
U części osób wirus może jednak pozostawać w organizmie dłużej. Znaczenie ma przede wszystkim przetrwałe zakażenie określonymi typami HPV. Może ono prowadzić do zmian w zakażonych komórkach, dlatego tak ważne są szczepienia oraz regularne badania profilaktyczne.
Dodatni wynik HPV nie oznacza rozpoznania choroby. Jest informacją, która pomaga zaplanować dalszą kontrolę.
Czy każdy typ HPV działa tak samo?
HPV to duża grupa obejmująca wiele różnych typów wirusa. Ze względu na ich właściwości dzieli się je między innymi na typy niskiego i wysokiego ryzyka.
Typy niskiego ryzyka nie są związane z rozwojem nowotworów, ale mogą powodować łagodne zmiany skóry lub błon śluzowych.
Typy wysokiego ryzyka mogą, jeżeli zakażenie utrzymuje się przez długi czas, prowadzić do zmian w komórkach. Samo wykrycie takiego typu nie oznacza jednak, że zmiany już powstały ani że na pewno rozwiną się w przyszłości.
Dlaczego czas trwania zakażenia ma znaczenie?
Większość infekcji HPV ma charakter przejściowy. Organizm opanowuje zakażenie, zanim dojdzie do istotnych zmian w komórkach.
Większej uwagi wymaga zakażenie przetrwałe, czyli takie, które utrzymuje się przez dłuższy czas. Nie jest ono równoznaczne z chorobą, ale może zwiększać prawdopodobieństwo pojawienia się nieprawidłowych komórek.
Proces ten zazwyczaj rozwija się stopniowo przez wiele lat. Dzięki temu regularne badania umożliwiają wykrycie zmian na etapie, na którym można skutecznie zaplanować dalsze postępowanie.
Jakie mogą być skutki zakażenia typami niskiego ryzyka?
Niektóre typy HPV mogą powodować brodawki w okolicy narządów płciowych, nazywane również kłykcinami kończystymi.
Zmiany te mają zwykle łagodny charakter, ale mogą nawracać i wymagać leczenia. Ich pojawienie się nie oznacza zakażenia typem wysokiego ryzyka.
Leczenie usuwa widoczne zmiany, ale nie działa bezpośrednio na samego wirusa. Z czasem zakażenie może zostać opanowane przez układ odpornościowy.
Jakie mogą być skutki zakażenia typami wysokiego ryzyka?
Długotrwałe zakażenie typem wysokiego ryzyka może prowadzić do stopniowych zmian w komórkach. Początkowo są to zmiany przednowotworowe, które często nie wywołują żadnych dolegliwości.
Przetrwałe zakażenie HPV może mieć związek z rozwojem zmian dotyczących:
- szyjki macicy,
- pochwy,
- sromu,
- odbytu,
- prącia,
- części jamy ustnej i gardła.
Zdecydowana większość osób zakażonych HPV nie zachoruje na nowotwór. Ryzyko wiąże się przede wszystkim z wieloletnim, przetrwałym zakażeniem określonymi typami wirusa.
Czy dodatni wynik HPV oznacza nowotwór?
Nie. Dodatni wynik testu HPV oznacza jedynie, że w pobranym materiale wykryto materiał genetyczny określonego typu wirusa.
Wynik nie mówi samodzielnie, czy w komórkach występują nieprawidłowości. Dlatego ocenia się go razem z wynikiem cytologii, wcześniejszymi badaniami, wiekiem pacjentki oraz informacją, czy zakażenie utrzymuje się w kolejnych kontrolach.
Po dodatnim wyniku lekarz może zalecić:
- wykonanie cytologii,
- powtórzenie testu po określonym czasie,
- kolposkopię,
- pobranie materiału do dalszej oceny.
Rodzaj postępowania zależy od całego obrazu klinicznego, a nie tylko od obecności HPV.
Czy zakażenie HPV można wyleczyć?
Nie istnieje lek, który bezpośrednio usuwa HPV z organizmu. W większości przypadków zakażenie zostaje opanowane przez układ odpornościowy.
Leczeniu i obserwacji podlegają ewentualne zmiany wywołane przez wirusa. Sposób postępowania zależy od ich rodzaju, lokalizacji i stopnia zaawansowania.
Preparaty reklamowane jako środki „usuwające HPV” lub „oczyszczające organizm z wirusa” nie zastępują badań ani konsultacji lekarskiej.
Na czym polega profilaktyka HPV?
Najważniejsze elementy profilaktyki to:
- szczepienie przeciw HPV,
- regularne badania przesiewowe,
- przestrzeganie zaleceń po nieprawidłowym wyniku,
- stosowanie prezerwatyw,
- niepalenie tytoniu,
- dbanie o ogólny stan zdrowia.
Profilaktyka obejmuje zarówno zapobieganie nowym zakażeniom, jak i wykrywanie ich możliwych następstw na wczesnym etapie.
Jak działa szczepionka przeciw HPV?
Szczepionka przygotowuje układ odpornościowy do rozpoznawania wybranych typów HPV. Dzięki temu po kontakcie z wirusem organizm może szybko wytworzyć odpowiedź ochronną.
Szczepionki przeciw HPV nie zawierają żywego wirusa ani jego materiału genetycznego. Zawierają cząstki wirusopodobne, które przypominają zewnętrzną część wirusa, ale nie mogą namnażać się ani wywołać zakażenia.
Szczepienie:
- zapobiega nowym zakażeniom typami objętymi szczepionką,
- zmniejsza ryzyko zmian związanych z tymi typami,
- nie powoduje zakażenia HPV,
- nie leczy infekcji już istniejącej,
- nie zastępuje badań profilaktycznych.
Kiedy najlepiej wykonać szczepienie?
Największą skuteczność uzyskuje się przed rozpoczęciem aktywności seksualnej, czyli przed pierwszym możliwym kontaktem z HPV. Z tego powodu szczepienia są zalecane zarówno dziewczętom, jak i chłopcom już od 9. roku życia.
W Polsce powszechny program bezpłatnych szczepień obejmuje dzieci po ukończeniu 9. roku życia do ukończenia 14. roku życia. W ramach programu stosowany jest schemat dwudawkowy, a odstęp pomiędzy dawkami wynosi od 6 do 12 miesięcy.
Aktualne zasady programu warto każdorazowo sprawdzić przed zapisaniem dziecka na szczepienie.
Czy osoba dorosła może zaszczepić się przeciw HPV?
Tak. Rozpoczęcie aktywności seksualnej ani wcześniejszy dodatni wynik HPV nie są automatycznie przeciwwskazaniem do szczepienia.
Osoba dorosła mogła wcześniej zetknąć się tylko z niektórymi typami wirusa. Szczepionka może więc zapewnić ochronę przed pozostałymi typami, z którymi organizm nie miał kontaktu.
Szczepienie nie usunie istniejącej infekcji. Decyzję o jego wykonaniu oraz schemat dawkowania warto omówić z lekarzem, uwzględniając wiek, stan zdrowia i wcześniejsze szczepienia.
Czy szczepienie przeciw HPV jest bezpieczne?
Szczepionki przeciw HPV są stosowane na świecie od wielu lat, a ich bezpieczeństwo jest stale monitorowane.
Najczęstsze działania niepożądane mają łagodny i przemijający charakter. Mogą obejmować:
- ból, zaczerwienienie lub obrzęk w miejscu wkłucia,
- ból głowy,
- uczucie zmęczenia,
- krótkotrwałe podwyższenie temperatury,
- omdlenie związane z samym wkłuciem, szczególnie u nastolatków.
Po szczepieniu zaleca się pozostanie przez krótki czas w placówce, najczęściej w pozycji siedzącej.
Czy szczepienie wpływa na płodność?
Nie ma wiarygodnych dowodów, że szczepienie przeciw HPV obniża płodność kobiet lub mężczyzn.
Szczepionka nie zawiera żywego wirusa i nie może wywołać zakażenia. Jej zadaniem jest przygotowanie układu odpornościowego do kontaktu z wybranymi typami HPV.
Dlaczego szczepi się również chłopców?
HPV dotyczy zarówno kobiet, jak i mężczyzn. Mężczyźni mogą zakazić się wirusem, przekazywać go partnerkom lub partnerom oraz doświadczyć jego następstw.
Szczepienie chłopców zapewnia im indywidualną ochronę, a jednocześnie ogranicza krążenie wirusa w całej populacji.
Czy prezerwatywa chroni przed HPV?
Prezerwatywa zmniejsza ryzyko zakażenia, ale nie eliminuje go całkowicie. HPV może znajdować się na skórze w okolicy intymnej, która nie jest osłonięta prezerwatywą.
Jej prawidłowe stosowanie pozostaje jednak ważne, ponieważ ogranicza ryzyko transmisji HPV i innych zakażeń przenoszonych drogą płciową.
Jakie badania pomagają zapobiegać następstwom HPV?
Podstawowe znaczenie w profilaktyce zmian szyjki macicy mają:
- test HPV HR,
- cytologia,
- pogłębiona diagnostyka wykonywana po nieprawidłowym wyniku.
Test HPV HR wykrywa obecność materiału genetycznego typów wysokiego ryzyka. Cytologia ocenia natomiast wygląd komórek pobranych z szyjki macicy.
W aktualnym polskim programie profilaktycznym kobiety w wieku od 25 do 64 lat mogą skorzystać z bezpłatnego testu HPV HR z genotypowaniem. Standardowo wykonuje się go co pięć lat. Jeżeli wynik jest dodatni, z tej samej próbki może zostać wykonana cytologia na podłożu płynnym.
Częstotliwość i rodzaj badań mogą być inne u kobiet z nieprawidłowymi wynikami w przeszłości, po leczeniu zmian szyjki macicy lub należących do szczególnych grup ryzyka.
Czy po szczepieniu nadal trzeba wykonywać badania?
Tak. Szczepienie chroni przed najważniejszymi typami HPV, ale nie obejmuje wszystkich typów mogących wywoływać zmiany komórkowe.
Zaszczepione kobiety nadal powinny uczestniczyć w badaniach profilaktycznych zgodnie z aktualnymi zaleceniami.
Najskuteczniejszą ochronę zapewnia połączenie szczepienia z regularnymi badaniami.
Co warto zapamiętać?
- Większość zakażeń HPV ustępuje samoistnie i nie powoduje choroby.
- Większego nadzoru wymaga zakażenie przetrwałe, szczególnie typem wysokiego ryzyka.
- Dodatni wynik HPV nie oznacza rozpoznania nowotworu.
- HPV może powodować łagodne zmiany oraz, w przypadku niektórych typów, zmiany przednowotworowe i nowotworowe.
- Szczepienie zapobiega nowym zakażeniom, ale nie usuwa infekcji już istniejącej.
- Najlepiej zaszczepić się przed rozpoczęciem aktywności seksualnej.
- Szczepienie może być rozważane również u osób dorosłych.
- Zarówno dziewczęta, jak i chłopcy odnoszą korzyść ze szczepienia.
- Szczepienie nie zastępuje regularnych badań profilaktycznych.
- Połączenie szczepienia, badań i właściwej kontroli wyników zapewnia najpełniejszą ochronę.
Aktualność opracowania
Artykuł został przygotowany zgodnie z aktualnym stanem wiedzy medycznej na dzień publikacji. Zasady programów profilaktycznych i refundacji szczepień mogą ulegać zmianom, dlatego przed skorzystaniem z nich warto sprawdzić aktualne informacje Ministerstwa Zdrowia i Narodowego Funduszu Zdrowia.
Opracowanie
dr n. med. Hanna Olszewska
dr n. med. Jarosław Olszewski
dr Emilia Olszewska
dr Natalia Olszewska
Źródła
- World Health Organization (WHO). Human papillomavirus and cancer.
- World Health Organization (WHO). Human papillomavirus vaccines: WHO position paper.
- Centers for Disease Control and Prevention (CDC). About Genital HPV Infection.
- Centers for Disease Control and Prevention (CDC). Preventing HPV-Associated Cancers.
- Ministerstwo Zdrowia. Szczepienia przeciw HPV.
- Pacjent.gov.pl. Program profilaktyki raka szyjki macicy.
- Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego PZH – PIB. Szczepienia przeciw HPV.