Skuteczna antykoncepcja hormonalna stosowana codziennie
Najkrótsza odpowiedź
Tabletki antykoncepcyjne są jedną z najczęściej stosowanych odwracalnych metod zapobiegania ciąży. Przyjmuje się je regularnie, zwykle codziennie o podobnej porze, zgodnie ze schematem właściwym dla danego preparatu.
Istnieją dwa podstawowe rodzaje tabletek antykoncepcyjnych: złożone, zawierające estrogen i progestagen, oraz jednoskładnikowe, zawierające wyłącznie progestagen.
Przy prawidłowym stosowaniu są bardzo skuteczną metodą antykoncepcji. W codziennym życiu ich skuteczność zależy jednak przede wszystkim od systematyczności przyjmowania.
Jak działają tabletki antykoncepcyjne?
Mechanizm działania zależy od rodzaju tabletki.
Tabletki złożone przede wszystkim hamują owulację. Dodatkowo zagęszczają śluz szyjkowy, utrudniając plemnikom przedostanie się do jamy macicy, oraz powodują zmiany w błonie śluzowej macicy.
Tabletki jednoskładnikowe również zagęszczają śluz szyjkowy, a wiele obecnie stosowanych preparatów hamuje także owulację.
Działanie tabletek jest odwracalne. Po zakończeniu ich stosowania naturalna czynność jajników zwykle szybko powraca.
Jak skuteczne są tabletki antykoncepcyjne?
Przy idealnym stosowaniu tabletki antykoncepcyjne należą do bardzo skutecznych metod zapobiegania ciąży.
W praktyce skuteczność jest nieco niższa, ponieważ zdarzają się pominięcia tabletek, opóźnienia w ich przyjmowaniu lub sytuacje wpływające na wchłanianie albo metabolizm hormonów.
Dlatego regularność przyjmowania tabletek ma zasadnicze znaczenie dla skuteczności metody.
Jak stosuje się tabletki antykoncepcyjne?
Tabletki przyjmuje się codziennie według schematu zależnego od konkretnego preparatu.
Niektóre opakowania przewidują przerwę w przyjmowaniu hormonów lub tabletki placebo, inne stosuje się bez przerw. Różnice dotyczą również postępowania w przypadku opóźnienia lub pominięcia tabletki.
Dlatego należy stosować schemat właściwy dla konkretnego preparatu, a nie zasady zapamiętane z wcześniej używanych tabletek.
Co zrobić, jeśli zapomnę przyjąć tabletkę?
Postępowanie zależy od rodzaju tabletki, czasu opóźnienia, liczby pominiętych tabletek oraz miejsca pominięcia w schemacie stosowania.
Znaczenie może mieć również to, czy w poprzednich dniach doszło do współżycia bez dodatkowego zabezpieczenia.
W niektórych sytuacjach wystarczy przyjąć pominiętą tabletkę i kontynuować stosowanie preparatu. W innych potrzebne może być czasowe zastosowanie dodatkowego zabezpieczenia, a czasami również rozważenie antykoncepcji awaryjnej.
W razie wątpliwości najlepiej sprawdzić instrukcję konkretnego preparatu lub skontaktować się z lekarzem.
Czy wymioty lub biegunka mogą zmniejszyć skuteczność tabletek?
Tak. Jeżeli wymioty wystąpią niedługo po przyjęciu tabletki, lek może nie zdążyć się prawidłowo wchłonąć.
Również nasilona lub przedłużająca się biegunka może wpływać na skuteczność doustnej antykoncepcji hormonalnej.
Postępowanie zależy od rodzaju stosowanego preparatu oraz czasu trwania dolegliwości i w niektórych sytuacjach jest podobne do postępowania po pominięciu tabletki.
Dla kogo tabletki mogą być dobrym wyborem?
Tabletki mogą być dobrym rozwiązaniem dla kobiet, które oczekują skutecznej i odwracalnej antykoncepcji oraz akceptują konieczność regularnego przyjmowania leku.
Wybór pomiędzy tabletką złożoną a jednoskładnikową powinien być indywidualny i uwzględniać między innymi wiek, stan zdrowia, stosowane leki, palenie papierosów oraz inne czynniki ryzyka.
Nie istnieje jedna tabletka, która byłaby najlepszym wyborem dla wszystkich kobiet.
Kiedy tabletki z estrogenem mogą nie być odpowiednią metodą?
Antykoncepcja zawierająca estrogen nie jest odpowiednia dla każdej kobiety.
Szczególnej oceny wymagają między innymi kobiety z przebytą chorobą zakrzepowo-zatorową, niektórymi chorobami układu krążenia, niekontrolowanym nadciśnieniem tętniczym, migreną z aurą czy wybranymi chorobami wątroby.
Znaczenie mają również wiek, palenie papierosów oraz współistnienie innych czynników ryzyka sercowo-naczyniowego.
Dlatego przed rozpoczęciem stosowania złożonej antykoncepcji hormonalnej konieczne jest zebranie dokładnego wywiadu i pomiar ciśnienia tętniczego.
Czy przed rozpoczęciem stosowania tabletek trzeba wykonać badania?
U zdrowej kobiety rozpoczęcie stosowania tabletek antykoncepcyjnych zazwyczaj nie wymaga wykonywania rozbudowanego zestawu badań laboratoryjnych.
Najważniejsze są dokładny wywiad medyczny, ocena przeciwwskazań oraz — w przypadku antykoncepcji zawierającej estrogen — pomiar ciśnienia tętniczego.
Dodatkowe badania wykonuje się wtedy, gdy istnieją ku temu wskazania wynikające z wywiadu, badania lekarskiego lub współistniejących chorób.
Jak tabletki wpływają na miesiączki?
Podczas stosowania tabletek złożonych krwawienia często stają się bardziej przewidywalne, mniej obfite i mniej bolesne.
Krwawienie występujące podczas przerwy w stosowaniu hormonów lub przyjmowania tabletek placebo jest krwawieniem z odstawienia, a nie fizjologiczną miesiączką wynikającą z naturalnego cyklu owulacyjnego.
W przypadku tabletek jednoskładnikowych częściej występują nieregularne krwawienia lub plamienia. U części kobiet krwawienia mogą z czasem stać się bardzo skąpe albo całkowicie zaniknąć.
Jakie działania niepożądane mogą wystąpić?
W pierwszych miesiącach stosowania mogą pojawić się między innymi:
- plamienia lub nieregularne krwawienia,
- tkliwość piersi,
- nudności,
- bóle głowy,
- zmiany samopoczucia.
Część tych dolegliwości ustępuje po okresie adaptacji organizmu.
Jeżeli działania niepożądane są nasilone lub utrzymują się, warto omówić z lekarzem możliwość zmiany preparatu albo zastosowania innej metody antykoncepcji.
Czy tabletki zwiększają ryzyko zakrzepicy?
Złożone tabletki antykoncepcyjne zawierające estrogen zwiększają ryzyko żylnej choroby zakrzepowo-zatorowej.
U zdrowej młodej kobiety bez dodatkowych czynników ryzyka bezwzględne ryzyko pozostaje niewielkie, ale ma ono znaczenie przy kwalifikacji do stosowania tej metody.
Ryzyko zależy między innymi od wieku, masy ciała, palenia papierosów, chorób współistniejących, wywiadu rodzinnego oraz składu preparatu.
Tabletki zawierające wyłącznie progestagen nie wiążą się z takim samym wzrostem ryzyka zakrzepowego jak złożona antykoncepcja hormonalna.
Czy tabletki powodują zwiększenie masy ciała?
Nie ma dobrych dowodów wskazujących, że stosowanie tabletek antykoncepcyjnych powoduje u większości kobiet istotny i trwały przyrost masy ciała.
Masa ciała może zmieniać się w czasie z wielu powodów niezwiązanych z antykoncepcją.
Jeżeli po rozpoczęciu stosowania preparatu pojawiają się wyraźne lub niepokojące zmiany, warto omówić je podczas konsultacji.
Czy niektóre leki mogą zmniejszać skuteczność tabletek?
Tak. Niektóre leki i preparaty ziołowe mogą przyspieszać metabolizm hormonów i w ten sposób zmniejszać skuteczność antykoncepcji.
Dotyczy to między innymi części leków przeciwpadaczkowych, niektórych leków stosowanych w leczeniu zakażeń oraz preparatów zawierających dziurawiec.
Dlatego podczas konsultacji należy poinformować lekarza o wszystkich przyjmowanych lekach, suplementach i preparatach ziołowych.
Czy tabletki chronią przed zakażeniami przenoszonymi drogą płciową?
Nie.
Tabletki antykoncepcyjne nie chronią przed zakażeniami przenoszonymi drogą płciową.
Jeżeli istnieje ryzyko zakażenia, potrzebne jest dodatkowe zabezpieczenie barierowe.
Jak szybko wraca płodność po odstawieniu tabletek?
Tabletki antykoncepcyjne nie powodują trwałego obniżenia płodności.
Po ich odstawieniu owulacja zwykle powraca stosunkowo szybko. Pierwsza owulacja może wystąpić jeszcze przed pojawieniem się pierwszej naturalnej miesiączki.
Nie ma potrzeby wykonywania kilkumiesięcznej „przerwy” przed rozpoczęciem starań o ciążę tylko dlatego, że wcześniej stosowano tabletki antykoncepcyjne.
Najczęstsze pytania
Czy trzeba robić przerwy w stosowaniu tabletek?
Nie ma potrzeby wykonywania okresowych przerw tylko po to, aby organizm „odpoczął” od hormonów.
Czy można stosować tabletki przez wiele lat?
Tak, jeżeli nie występują przeciwwskazania, metoda jest dobrze tolerowana, a jej dalsze stosowanie jest okresowo oceniane.
Czy brak krwawienia podczas stosowania tabletek jest niebezpieczny?
Nie musi oznaczać choroby. Jeżeli jednak tabletki były pomijane lub istnieje możliwość ciąży, należy ją wykluczyć.
Czy tabletki można rozpocząć w dowolnym momencie cyklu?
W wielu sytuacjach tak, jeżeli można wiarygodnie wykluczyć ciążę. W zależności od momentu rozpoczęcia przez pewien czas może być potrzebne dodatkowe zabezpieczenie.
Czy po wielu latach stosowania tabletek trudniej zajść w ciążę?
Samo długotrwałe stosowanie tabletek nie powoduje trwałego zahamowania płodności.
Co warto zapamiętać?
- Tabletki antykoncepcyjne mogą być złożone lub jednoskładnikowe.
- Są bardzo skuteczne, ale wymagają regularnego stosowania.
- Tabletki złożone zawierają estrogen i progestagen.
- Tabletki jednoskładnikowe zawierają wyłącznie progestagen.
- Pominięcie tabletki może zmniejszyć skuteczność metody.
- Wymioty, nasilona biegunka i niektóre leki mogą wpływać na ochronę antykoncepcyjną.
- Antykoncepcja zawierająca estrogen wymaga oceny czynników ryzyka zakrzepowego i sercowo-naczyniowego.
- Tabletki nie powodują trwałego obniżenia płodności.
- Nie chronią przed zakażeniami przenoszonymi drogą płciową.
- Dobór rodzaju tabletki powinien odbywać się indywidualnie po konsultacji z lekarzem.
Aktualność opracowania
Artykuł został przygotowany zgodnie z aktualnym stanem wiedzy medycznej na dzień publikacji. Medycyna rozwija się dynamicznie, dlatego zalecenia mogą ulegać zmianom wraz z pojawianiem się nowych badań naukowych oraz aktualizacją rekomendacji towarzystw naukowych.
Opracowanie
dr n. med. Hanna Olszewska
dr n. med. Jarosław Olszewski
dr Emilia Olszewska
dr Natalia Olszewska
Źródła
- Faculty of Sexual & Reproductive Healthcare (FSRH). FSRH Guideline: Combined Hormonal Contraception.
- Faculty of Sexual & Reproductive Healthcare (FSRH). FSRH Guideline: Progestogen-only Pills.
- Centers for Disease Control and Prevention (CDC). U.S. Selected Practice Recommendations for Contraceptive Use.
- Centers for Disease Control and Prevention (CDC). U.S. Medical Eligibility Criteria for Contraceptive Use.
- World Health Organization. Family Planning: A Global Handbook for Providers.