Rak szyjki macicy jest nowotworem, któremu w dużej mierze można zapobiegać. Rozwija się zazwyczaj stopniowo, a pomiędzy zakażeniem wirusem HPV a powstaniem choroby może upłynąć wiele lat. Daje to czas na wykrycie i leczenie zmian przednowotworowych.
Najważniejsze elementy profilaktyki to szczepienie przeciw HPV, regularne badania przesiewowe oraz właściwe postępowanie po otrzymaniu nieprawidłowego wyniku.
Wczesne stadia raka szyjki macicy często nie powodują żadnych dolegliwości. Dlatego nie należy czekać na objawy, aby wykonać badanie profilaktyczne.
Gdzie znajduje się szyjka macicy?
Szyjka macicy jest dolną, węższą częścią macicy, która łączy jej jamę z pochwą. Podczas badania ginekologicznego lekarz może obejrzeć jej zewnętrzną powierzchnię przy użyciu wziernika.
Z szyjki macicy pobiera się również materiał do testu HPV HR oraz cytologii.
Jak powstaje rak szyjki macicy?
Niemal wszystkie przypadki raka szyjki macicy mają związek z długotrwałym zakażeniem określonymi typami wirusa HPV wysokiego ryzyka.
HPV jest bardzo powszechny, a większość zakażeń ustępuje samoistnie. Sam kontakt z wirusem ani pojedynczy dodatni wynik testu nie oznaczają, że rozwinie się nowotwór.
Znaczenie ma przede wszystkim zakażenie przetrwałe. Jeżeli wirus przez dłuższy czas pozostaje aktywny w komórkach szyjki macicy, może stopniowo prowadzić do zmian w ich budowie i funkcjonowaniu.
Czym są zmiany przednowotworowe?
Zmiany przednowotworowe to nieprawidłowe komórki, które nie są jeszcze rakiem. Mogą mieć różny stopień nasilenia.
Część łagodnych zmian ustępuje samoistnie, szczególnie u młodych kobiet. Zmiany wyższego stopnia częściej wymagają leczenia, ponieważ pozostawione bez odpowiedniego nadzoru mogą z czasem przekształcić się w nowotwór.
Wykrycie zmiany przednowotworowej nie oznacza więc rozpoznania raka. Jest szansą na wdrożenie postępowania, które może zapobiec jego rozwojowi.
Czy dodatni wynik HPV oznacza raka szyjki macicy?
Nie. Dodatni wynik testu HPV HR oznacza, że w pobranym materiale wykryto materiał genetyczny wirusa wysokiego ryzyka.
Wynik ten nie informuje samodzielnie, czy w komórkach powstały nieprawidłowości. Dlatego dalsze postępowanie może obejmować cytologię, ponowne badanie po określonym czasie albo kolposkopię.
Wiele kobiet z dodatnim wynikiem HPV nigdy nie zachoruje na raka szyjki macicy.
Jakie czynniki zwiększają ryzyko?
Najważniejszym czynnikiem jest przetrwałe zakażenie typem HPV wysokiego ryzyka. Na prawdopodobieństwo utrzymywania się infekcji i rozwoju zmian mogą wpływać również:
- palenie tytoniu,
- osłabienie układu odpornościowego,
- nieregularne wykonywanie badań profilaktycznych,
- brak dalszej diagnostyki po nieprawidłowym wyniku,
- współistnienie innych zakażeń przenoszonych drogą płciową.
Obecność czynnika ryzyka nie oznacza, że choroba na pewno się rozwinie.
Czy rak szyjki macicy daje objawy?
Wczesne zmiany przednowotworowe i początkowe stadia raka najczęściej nie powodują objawów. Kobieta może czuć się zupełnie zdrowa.
Jeżeli dolegliwości się pojawiają, mogą obejmować:
- krwawienie po współżyciu,
- krwawienie pomiędzy miesiączkami,
- krwawienie po menopauzie,
- miesiączki obfitsze lub dłuższe niż zwykle,
- wodniste, podbarwione krwią albo nietypowo pachnące upławy,
- ból podczas współżycia,
- ból w miednicy lub dole brzucha.
Objawy te znacznie częściej mają inne, łagodne przyczyny. Powinny jednak zostać ocenione przez ginekologa.
Kiedy zgłosić się do lekarza?
Konsultację warto umówić szczególnie wtedy, gdy:
- krwawienie po współżyciu powtarza się,
- pojawia się krwawienie po menopauzie,
- występują niewyjaśnione krwawienia między miesiączkami,
- zmienił się charakter wydzieliny z pochwy,
- ból w miednicy utrzymuje się lub nawraca,
- występuje ból podczas współżycia,
- wcześniej uzyskano nieprawidłowy wynik cytologii lub testu HPV,
- zalecone badanie kontrolne nie zostało wykonane w terminie.
Obfite krwawienie, omdlenie, silne osłabienie albo gwałtowny ból wymagają pilnej pomocy medycznej, niezależnie od podejrzewanej przyczyny.
Jakie badania pomagają zapobiegać chorobie?
Celem badań przesiewowych jest wykrycie zakażenia wysokiego ryzyka albo nieprawidłowych komórek, zanim pojawią się objawy.
W profilaktyce wykorzystuje się przede wszystkim:
- test HPV HR,
- cytologię,
- kolposkopię wykonywaną w określonych sytuacjach.
Test HPV HR wykrywa materiał genetyczny typów wirusa związanych z większym ryzykiem zmian komórkowych. Cytologia pozwala ocenić wygląd komórek szyjki macicy.
Badania te nie zawsze wykonuje się jednocześnie. Sposób postępowania zależy od programu profilaktycznego, wieku, wcześniejszych wyników i indywidualnych czynników ryzyka.
Jak wygląda program profilaktyczny w Polsce?
W ramach programu profilaktyki raka szyjki macicy kobiety w wieku od 25 do 64 lat mogą skorzystać z bezpłatnego testu HPV HR z genotypowaniem.
Materiał pobiera lekarz albo położna podczas krótkiego badania z użyciem wziernika i specjalnej szczoteczki. Jeżeli wynik testu HPV HR jest ujemny, kolejne badanie w standardowej sytuacji wykonuje się po pięciu latach.
Jeżeli wynik jest dodatni, z tej samej próbki może zostać wykonana cytologia na podłożu płynnym. Dalsze postępowanie zależy od uzyskanych wyników.
Na badanie realizowane w ramach programu nie jest potrzebne skierowanie. Kobiety pozostające pod indywidualnym nadzorem mogą wymagać kontroli w innych terminach.
Jak przygotować się do pobrania materiału?
Badania najlepiej nie wykonywać podczas krwawienia miesiączkowego. Przed pobraniem materiału zazwyczaj zaleca się:
- nie stosować leków i preparatów dopochwowych przez czas wskazany przez placówkę,
- zachować odpowiedni odstęp od wcześniejszego badania ginekologicznego lub USG przezpochwowego,
- poinformować osobę pobierającą materiał o ciąży, leczeniu i wcześniejszych nieprawidłowych wynikach.
Szczegółowe zalecenia mogą różnić się zależnie od rodzaju badania, dlatego warto potwierdzić je podczas rejestracji.
Co oznacza nieprawidłowy wynik cytologii?
Nieprawidłowy wynik cytologii nie jest rozpoznaniem raka. Oznacza, że w pobranym materiale zauważono komórki wymagające kontroli lub dokładniejszej oceny.
W zależności od wyniku lekarz może zalecić:
- ponowne badanie po określonym czasie,
- wykonanie testu HPV,
- kolposkopię,
- pobranie wycinka,
- leczenie zmiany przednowotworowej.
Najważniejsze jest wykonanie zaleconej kontroli w odpowiednim terminie.
Na czym polega kolposkopia?
Kolposkopia jest badaniem szyjki macicy w powiększeniu. Lekarz ogląda jej powierzchnię za pomocą urządzenia optycznego znajdującego się przed wejściem do pochwy.
Podczas badania na szyjkę mogą zostać nałożone specjalne płyny, które pomagają uwidocznić nieprawidłowe obszary. Jeżeli jest to potrzebne, lekarz pobiera niewielki fragment tkanki do badania histopatologicznego.
Kolposkopia nie oznacza automatycznie podejrzenia raka. Jest metodą pozwalającą dokładniej ocenić nieprawidłowy wynik badania przesiewowego.
Jak rozpoznaje się raka szyjki macicy?
Rozpoznania nie stawia się wyłącznie na podstawie testu HPV, cytologii ani wyglądu szyjki macicy. Podstawą jest pobranie fragmentu tkanki i jego ocena w badaniu histopatologicznym.
Jeżeli wynik potwierdzi nowotwór, wykonuje się badania pozwalające określić jego rozległość. Mogą to być między innymi:
- badanie ginekologiczne,
- USG,
- rezonans magnetyczny,
- tomografia komputerowa,
- badanie PET-CT,
- inne badania dobrane do sytuacji klinicznej.
Określenie stopnia zaawansowania jest potrzebne do zaplanowania leczenia.
Jak leczy się raka szyjki macicy?
Leczenie dobiera się indywidualnie. Zależy ono przede wszystkim od stopnia zaawansowania choroby, rodzaju nowotworu, wieku, ogólnego stanu zdrowia oraz planów dotyczących macierzyństwa.
Możliwe metody leczenia obejmują:
- zabieg chirurgiczny,
- radioterapię,
- chemioterapię,
- jednoczesną radiochemioterapię,
- leczenie systemowe, w tym wybrane terapie ukierunkowane i immunoterapię.
We wczesnych stadiach u odpowiednio zakwalifikowanych pacjentek możliwe bywa leczenie oszczędzające płodność. Decyzję podejmuje doświadczony zespół po dokładnej ocenie sytuacji.
Czy raka szyjki macicy można wyleczyć?
Rak szyjki macicy wykryty we wczesnym stadium należy do nowotworów, które mogą być skutecznie leczone. Rokowanie zależy przede wszystkim od stopnia zaawansowania, rodzaju choroby, stanu zdrowia pacjentki i odpowiedzi na terapię.
Statystyki opisujące grupy pacjentek nie przesądzają o sytuacji konkretnej osoby. Indywidualne rokowanie powinno być omawiane z lekarzem prowadzącym.
Jak można zapobiegać rakowi szyjki macicy?
Najskuteczniejsza profilaktyka łączy:
- szczepienie przeciw HPV,
- regularne badania przesiewowe,
- terminową diagnostykę nieprawidłowych wyników,
- leczenie zmian przednowotworowych,
- niepalenie tytoniu,
- stosowanie prezerwatyw, które ograniczają ryzyko zakażenia HPV.
Szczepienie nie zastępuje badań. Badania nie zastępują szczepienia. Obie metody wzajemnie się uzupełniają.
Jaką rolę odgrywa szczepienie przeciw HPV?
Szczepienie chroni przed najważniejszymi typami HPV wysokiego ryzyka. Największą skuteczność zapewnia przed rozpoczęciem aktywności seksualnej, dlatego jest zalecane zarówno dziewczętom, jak i chłopcom.
Osoby dorosłe również mogą odnieść korzyść ze szczepienia. Nie leczy ono istniejącego zakażenia, ale może zapewniać ochronę przed typami wirusa, z którymi dana osoba nie miała wcześniej kontaktu.
Nawet po pełnym szczepieniu należy uczestniczyć w badaniach profilaktycznych.
Co warto zapamiętać?
- Rak szyjki macicy rozwija się zazwyczaj stopniowo.
- Niemal wszystkie przypadki mają związek z przetrwałym zakażeniem HPV wysokiego ryzyka.
- Większość zakażeń HPV ustępuje i nie prowadzi do nowotworu.
- Dodatni wynik HPV nie oznacza raka.
- Zmiany przednowotworowe również nie są rakiem i mogą zostać skutecznie leczone.
- Wczesne stadia choroby często nie powodują objawów.
- Krwawienie po współżyciu, między miesiączkami lub po menopauzie wymaga konsultacji.
- Podstawą rozpoznania raka jest biopsja i badanie histopatologiczne.
- Szczepienie i badania przesiewowe wzajemnie się uzupełniają.
- Regularna profilaktyka pozwala zapobiec większości przypadków raka szyjki macicy lub wykryć chorobę wcześnie.
Aktualność opracowania
Artykuł został przygotowany zgodnie z aktualnym stanem wiedzy medycznej na dzień publikacji. Zasady programów profilaktycznych mogą ulegać zmianom, dlatego warto sprawdzać aktualne informacje Ministerstwa Zdrowia i Narodowego Funduszu Zdrowia.
Opracowanie
dr n. med. Hanna Olszewska
dr n. med. Jarosław Olszewski
dr Emilia Olszewska
dr Natalia Olszewska
Źródła
- World Health Organization (WHO). Cervical cancer.
- National Cancer Institute (NCI). Cervical Cancer.
- National Cancer Institute (NCI). Cervical Cancer Symptoms.
- National Cancer Institute (NCI). Cervical Cancer Diagnosis.
- Narodowy Portal Onkologiczny. Rak szyjki macicy – diagnostyka i leczenie.
- Pacjent.gov.pl. Rak szyjki macicy – test HPV HR ratuje życie.
- Ministerstwo Zdrowia. Program profilaktyki raka szyjki macicy.