„Nadżerka szyjki macicy” to określenie, które nadal często pojawia się podczas wizyt ginekologicznych. Najczęściej nie oznacza jednak rany ani ubytku tkanki. Zwykle chodzi o ektopię szyjki macicy, czyli obecność delikatnego nabłonka pochodzącego z kanału szyjki na jej zewnętrznej powierzchni.
Ektopia jest częstym i zazwyczaj łagodnym zjawiskiem. Może nie powodować żadnych dolegliwości i nie zawsze wymaga leczenia. Jeżeli występują krwawienia, nietypowa wydzielina albo inne objawy, konieczne jest jednak sprawdzenie, czy rzeczywiście odpowiada za nie ektopia i czy nie mają one innej przyczyny.
Czym jest część pochwowa szyjki macicy?
Szyjka macicy jest dolną, węższą częścią macicy. Jej fragment widoczny podczas badania z użyciem wziernika nazywa się częścią pochwową szyjki macicy.
Zewnętrzną powierzchnię szyjki pokrywa zwykle jasnoróżowy nabłonek wielowarstwowy płaski. Wewnątrz kanału szyjki znajduje się natomiast delikatniejszy nabłonek gruczołowy, który produkuje śluz.
Granica pomiędzy tymi dwoma rodzajami komórek może zmieniać swoje położenie pod wpływem wieku i hormonów.
Czym jest ektopia szyjki macicy?
O ektopii mówimy wtedy, gdy nabłonek gruczołowy, który zwykle znajduje się w kanale szyjki, jest widoczny również na jej zewnętrznej powierzchni.
Obszar ten może wyglądać na intensywnie czerwony, wilgotny i bardziej delikatny niż otaczająca go tkanka. Z tego powodu bywa potocznie nazywany „nadżerką”.
Nie oznacza to jednak, że szyjka macicy jest uszkodzona. W większości przypadków ektopia jest prawidłowym wariantem budowy i nie ma związku z rozwojem raka szyjki macicy.
Czy ektopia i prawdziwa nadżerka oznaczają to samo?
Nie. Są to dwa różne zjawiska, choć w języku potocznym oba bywają określane jako nadżerka.
Ektopia polega na obecności nabłonka gruczołowego na zewnętrznej części szyjki. Nie jest raną ani ubytkiem tkanki.
Prawdziwa nadżerka jest rzeczywistym uszkodzeniem lub ubytkiem nabłonka. Może wystąpić między innymi w związku ze stanem zapalnym, urazem lub innym procesem chorobowym. Jest rozpoznawana znacznie rzadziej.
O charakterze obserwowanej zmiany decyduje lekarz na podstawie badania.
Dlaczego powstaje ektopia?
Położenie nabłonka szyjki macicy zmienia się naturalnie w ciągu życia. Duże znaczenie mają hormony, szczególnie estrogeny.
Ektopia częściej występuje:
- u młodych kobiet,
- w okresie dojrzewania,
- podczas ciąży,
- po porodzie,
- podczas stosowania złożonej antykoncepcji hormonalnej,
- w okresach większej aktywności hormonalnej.
Może również występować bez uchwytnej przyczyny. Z czasem jej powierzchnia może się zmniejszyć lub całkowicie przestać być widoczna.
Czy nadżerka szyjki macicy daje objawy?
Większość kobiet z ektopią nie odczuwa żadnych dolegliwości. Zmiana jest wtedy wykrywana przypadkowo podczas rutynowego badania ginekologicznego albo pobierania materiału do cytologii lub testu HPV.
Jeżeli objawy występują, mogą obejmować:
- zwiększoną ilość przejrzystej lub śluzowej wydzieliny,
- delikatne plamienie po współżyciu,
- plamienie po badaniu ginekologicznym,
- plamienie pomiędzy miesiączkami,
- niewielkie krwawienie po pobraniu cytologii.
Nabłonek gruczołowy jest cienki, delikatny i dobrze ukrwiony. Dlatego może łatwiej krwawić po dotknięciu.
Czy ektopia powoduje ból?
Sama ektopia zazwyczaj nie powoduje bólu. Dolegliwości bólowe podczas współżycia, ból w dole brzucha lub przewlekły ból miednicy wymagają rozważenia również innych przyczyn.
Ból może mieć związek między innymi ze stanem zapalnym, endometriozą, napięciem mięśni dna miednicy, torbielą jajnika albo problemami ze strony układu moczowego lub jelit.
Nie należy automatycznie przypisywać wszystkich dolegliwości widocznej „nadżerce”.
Czy nadżerka jest zakażeniem?
Ektopia sama w sobie nie jest zakażeniem. Delikatny nabłonek może jednak wyglądać podobnie do zmian pojawiających się podczas stanu zapalnego.
Dlatego przy występowaniu upławów, pieczenia, świądu, nieprzyjemnego zapachu albo krwawienia lekarz może zalecić pobranie materiału w kierunku zakażeń.
Rozpoznanie ektopii nie oznacza również, że pacjentka ma zakażenie HPV.
Czy nadżerka może przekształcić się w raka?
Ektopia szyjki macicy nie jest zmianą przednowotworową i sama nie przekształca się w raka.
Jej wygląd może jednak czasami utrudniać ocenę szyjki albo przypominać inne zmiany. Dlatego przed uznaniem, że przyczyną objawów jest wyłącznie ektopia, należy upewnić się, że badania profilaktyczne są aktualne.
Ektopia nie zwalnia z wykonywania testu HPV HR i cytologii zgodnie z obowiązującymi zaleceniami.
Czy krwawienie po współżyciu zawsze oznacza nadżerkę?
Nie. Ektopia jest jedną z częstych przyczyn delikatnego krwawienia kontaktowego, ale nie jedyną.
Krwawienie po współżyciu może mieć również związek z:
- urazem lub podrażnieniem błony śluzowej,
- suchością pochwy,
- infekcją,
- polipem szyjki macicy,
- nieprawidłowymi zmianami komórkowymi,
- innymi chorobami szyjki macicy lub narządu rodnego.
Każde powtarzające się krwawienie po współżyciu powinno zostać skonsultowane z ginekologiem, nawet jeżeli wcześniej rozpoznano ektopię.
Kiedy należy zgłosić się do ginekologa?
Konsultacja jest wskazana, jeżeli występują:
- powtarzające się krwawienia po współżyciu,
- plamienia pomiędzy miesiączkami,
- krwawienie po menopauzie,
- obfite albo przedłużające się krwawienie,
- zmiana koloru, zapachu lub ilości wydzieliny,
- ból podczas współżycia,
- ból w dole brzucha,
- gorączka lub pogorszenie samopoczucia,
- nieprawidłowy wynik cytologii albo testu HPV.
Takie objawy nie oznaczają automatycznie poważnej choroby, ale wymagają ustalenia przyczyny.
Jak rozpoznaje się ektopię?
Ektopię można zauważyć podczas badania ginekologicznego z użyciem wziernika. Na powierzchni szyjki widoczny jest wtedy czerwony lub różowoczerwony obszar otaczający ujście kanału szyjki.
Lekarz ocenia:
- wygląd i wielkość zmiany,
- obecność krwawienia kontaktowego,
- charakter wydzieliny,
- stan pochwy i szyjki macicy,
- aktualność badań profilaktycznych,
- zgłaszane przez pacjentkę objawy.
Sam wygląd szyjki nie zawsze wystarcza do ostatecznej oceny.
Jakie badania mogą być potrzebne?
Zakres diagnostyki zależy od objawów i obrazu szyjki macicy. Lekarz może zaproponować:
- test HPV HR,
- cytologię,
- pobranie materiału w kierunku zakażeń,
- kolposkopię,
- biopsję szyjki macicy w przypadku niejednoznacznego obrazu.
Nie każda pacjentka potrzebuje wszystkich wymienionych badań. Biopsji nie wykonuje się rutynowo przy typowym obrazie bezobjawowej ektopii.
Czy nadżerkę zawsze trzeba leczyć?
Nie. Jeżeli ektopia nie powoduje dolegliwości, a wyniki badań są prawidłowe, najczęściej nie wymaga żadnego leczenia.
Można pozostawić ją pod standardową obserwacją. U części kobiet z czasem zmniejsza się lub przestaje być widoczna.
Leczenie rozważa się przede wszystkim wtedy, gdy objawy są uporczywe i wpływają na komfort życia.
Co należy sprawdzić przed leczeniem?
Przed wykonaniem zabiegu należy wykluczyć inne możliwe przyczyny objawów, szczególnie:
- zakażenie,
- stan zapalny,
- nieprawidłowe zmiany komórkowe,
- polip szyjki macicy,
- inne źródła krwawienia.
Badania profilaktyczne szyjki macicy powinny być aktualne. Leczenie samego wyglądu szyjki bez wcześniejszego wyjaśnienia objawów nie jest właściwym postępowaniem.
Jak można leczyć objawową ektopię?
Jeżeli ektopia powoduje nawracające krwawienia lub obfitą wydzielinę, a inne przyczyny zostały wykluczone, można zastosować leczenie miejscowe.
Dostępne metody obejmują:
- aplikację azotanu srebra,
- krioterapię, czyli leczenie niską temperaturą,
- koagulację z użyciem prądu elektrycznego,
- inne metody niszczenia powierzchownej warstwy delikatnych komórek.
Celem leczenia jest umożliwienie odtworzenia bardziej odpornego nabłonka na powierzchni szyjki. Dobór metody zależy od wielkości ektopii, nasilenia objawów i możliwości danej placówki.
Czy można zmienić antykoncepcję hormonalną?
U niektórych kobiet ektopia może być związana ze stosowaniem złożonej antykoncepcji hormonalnej. Jeżeli objawy są uciążliwe, lekarz może omówić możliwość zmiany metody.
Nie należy jednak odstawiać antykoncepcji samodzielnie. Zmiana preparatu nie zawsze jest konieczna i nie zawsze prowadzi do ustąpienia ektopii.
Jak wygląda zabieg?
Zabieg wykonuje się najczęściej ambulatoryjnie, podczas wizyty w gabinecie lub poradni. Pacjentka znajduje się w takiej samej pozycji jak podczas standardowego badania ginekologicznego.
Po założeniu wziernika lekarz uwidacznia szyjkę i stosuje wybraną metodę leczenia. Zabieg trwa zwykle krótko. W zależności od sposobu leczenia może pojawić się uczucie ciepła, dyskomfort albo łagodny ból przypominający skurcze miesiączkowe.
Znieczulenie miejscowe jest potrzebne tylko przy niektórych metodach.
Czego można spodziewać się po leczeniu?
Po zabiegu przez kilka dni lub tygodni mogą występować:
- wodnista wydzielina,
- niewielkie plamienie,
- łagodne skurcze podbrzusza,
- ciemniejsze zabarwienie wydzieliny po zastosowaniu azotanu srebra.
Do czasu wygojenia lekarz może zalecić:
- używanie podpasek zamiast tamponów,
- czasowe powstrzymanie się od współżycia,
- unikanie basenu i kąpieli w zbiornikach wodnych,
- niestosowanie preparatów dopochwowych bez konsultacji.
Szczegółowe zalecenia zależą od zastosowanej metody.
Kiedy skontaktować się z lekarzem po zabiegu?
Konsultacji wymagają:
- obfite krwawienie,
- silny lub narastający ból,
- gorączka,
- dreszcze,
- nieprzyjemny zapach wydzieliny,
- pogorszenie ogólnego samopoczucia.
Niewielkie plamienie i wodnista wydzielina są najczęściej elementem prawidłowego gojenia.
Czy leczenie jest zawsze skuteczne?
U wielu pacjentek leczenie zmniejsza krwawienia kontaktowe i ilość wydzieliny. Nie daje jednak gwarancji całkowitego ustąpienia objawów.
Ektopia może pojawić się ponownie, szczególnie jeżeli nadal działają czynniki hormonalne sprzyjające jej występowaniu. Nawrót nie oznacza, że zabieg został wykonany nieprawidłowo.
Jeżeli dolegliwości nie ustępują, należy ponownie sprawdzić, czy ich przyczyną rzeczywiście jest ektopia.
Czy nadżerka wpływa na płodność?
Typowa ektopia nie powoduje niepłodności i nie utrudnia zajścia w ciążę.
Nie należy wykonywać zabiegów wyłącznie z obawy o przyszłą płodność. Leczenie rozważa się przede wszystkim w przypadku uporczywych objawów i po wykluczeniu innych przyczyn.
Co warto zapamiętać?
- Potoczne określenie „nadżerka” najczęściej oznacza ektopię szyjki macicy.
- Ektopia nie jest raną ani zmianą przednowotworową.
- Najczęściej nie powoduje objawów i nie wymaga leczenia.
- Może być związana z wiekiem, ciążą i działaniem hormonów.
- Delikatny nabłonek może powodować plamienia po współżyciu i zwiększoną ilość śluzowej wydzieliny.
- Sama ektopia zazwyczaj nie powoduje bólu.
- Nawracające krwawienie po współżyciu zawsze wymaga ustalenia przyczyny.
- Przed leczeniem należy wykluczyć zakażenie i nieprawidłowe zmiany szyjki macicy.
- Leczenie stosuje się głównie wtedy, gdy objawy są uporczywe.
- Ektopia nie zwalnia z regularnych badań profilaktycznych.
Aktualność opracowania
Artykuł został przygotowany zgodnie z aktualnym stanem wiedzy medycznej na dzień publikacji. Dobór badań i leczenia powinien być dostosowany do objawów, wyników profilaktycznych oraz indywidualnej sytuacji pacjentki.
Opracowanie
dr n. med. Hanna Olszewska
dr n. med. Jarosław Olszewski
dr Emilia Olszewska
dr Natalia Olszewska
Źródła
- Royal Free London NHS Foundation Trust. Cervical ectropion.
- North Tees and Hartlepool NHS Foundation Trust. Cervical Ectropion.
- Chelsea and Westminster Hospital NHS Foundation Trust. Cervical Ectropion.
- East Kent Hospitals University NHS Foundation Trust. Cervical ectropion.
- Newcastle Hospitals NHS Foundation Trust. Cervical ectropion and Nabothian follicles.
- Doncaster and Bassetlaw Teaching Hospitals NHS Foundation Trust. What is cervical ectopy?