Ból miesiączkowy jest częsty, ale nie powinien odbierać możliwości normalnego funkcjonowania.
Najkrótsza odpowiedź
Bolesne miesiączkowanie oznacza ból pojawiający się przed miesiączką lub w jej trakcie. Najczęściej ma charakter skurczowy i jest odczuwany w podbrzuszu, ale może promieniować do pleców albo ud. Mogą mu towarzyszyć nudności, biegunka, ból głowy, osłabienie lub zawroty głowy.
Łagodne dolegliwości występują u wielu kobiet. Jeżeli jednak ból uniemożliwia naukę, pracę, aktywność fizyczną lub normalne funkcjonowanie, nasila się z czasem albo nie ustępuje po typowym leczeniu, wymaga konsultacji i ustalenia przyczyny.
Silnego bólu miesiączkowego nie należy traktować jako czegoś, co kobieta musi po prostu zaakceptować.
Skąd bierze się ból podczas miesiączki?
Podczas miesiączki macica kurczy się, aby umożliwić usunięcie złuszczonej błony śluzowej. W powstawaniu skurczów uczestniczą między innymi prostaglandyny – substancje wytwarzane w endometrium.
Ich zwiększone stężenie może powodować silniejsze skurcze macicy, przejściowe zmniejszenie przepływu krwi w jej mięśniu oraz ból. Prostaglandyny mogą również oddziaływać na przewód pokarmowy, dlatego bolesnej miesiączce czasami towarzyszą nudności, luźniejsze stolce lub biegunka.
Czym różni się pierwotne i wtórne bolesne miesiączkowanie?
Pierwotne bolesne miesiączkowanie występuje bez uchwytnej choroby narządów miednicy. Zwykle rozpoczyna się w pierwszych latach po pierwszej miesiączce, kiedy cykle stają się owulacyjne.
Ból najczęściej pojawia się tuż przed rozpoczęciem krwawienia lub w jego pierwszym dniu. Zwykle jest najsilniejszy przez kilkanaście godzin i stopniowo ustępuje w ciągu dwóch–trzech dni.
Wtórne bolesne miesiączkowanie jest związane z określoną chorobą lub nieprawidłowością. Dolegliwości mogą pojawić się dopiero po latach wcześniej niebolesnych miesiączek, stopniowo się nasilać, rozpoczynać kilka dni przed krwawieniem albo utrzymywać się również po jego zakończeniu.
Rozróżnienie tych dwóch postaci ma znaczenie, ponieważ wtórne bolesne miesiączkowanie wymaga diagnostyki i leczenia przyczyny.
Jakie choroby mogą powodować bolesne miesiączki?
Jedną z najważniejszych przyczyn jest endometrioza. Należy ją brać pod uwagę szczególnie wtedy, gdy ból ogranicza codzienną aktywność, nasila się z czasem albo współistnieje z bólem podczas współżycia, wypróżniania lub oddawania moczu.
Inne możliwe przyczyny obejmują między innymi:
- adenomiozę,
- mięśniaki macicy,
- niektóre torbiele i zmiany w obrębie jajników,
- wady budowy macicy lub dróg rodnych,
- zrosty w miednicy,
- stany zapalne narządów miednicy mniejszej,
- zwężenie kanału szyjki macicy,
- rzadziej inne choroby układu rozrodczego, moczowego lub pokarmowego.
Sam charakter bólu nie zawsze pozwala jednoznacznie rozpoznać jego przyczynę.
Kiedy bolesne miesiączki mogą sugerować endometriozę?
Endometriozę warto podejrzewać, jeżeli występuje jeden lub kilka z następujących objawów:
- ból miesiączkowy utrudniający naukę, pracę lub codzienne funkcjonowanie,
- stopniowe nasilanie się dolegliwości,
- ból rozpoczynający się przed miesiączką i trwający dłużej niż samo krwawienie,
- przewlekły lub nawracający ból miednicy również poza miesiączką,
- głęboki ból podczas współżycia albo po nim,
- ból podczas wypróżniania, szczególnie nasilający się w czasie miesiączki,
- ból przy oddawaniu moczu lub krew w moczu pojawiające się cyklicznie,
- trudności z zajściem w ciążę,
- występowanie endometriozy u bliskich krewnych.
Prawidłowy wynik badania ginekologicznego lub USG nie wyklucza endometriozy. Część jej postaci może nie być widoczna w rutynowym badaniu obrazowym.
Kiedy warto zgłosić się do ginekologa?
Konsultacja jest wskazana, jeżeli:
- ból uniemożliwia normalne funkcjonowanie,
- konieczna jest regularna nieobecność w szkole lub pracy,
- dolegliwości nasilają się z miesiąca na miesiąc,
- ból pojawił się po okresie wcześniej niebolesnych miesiączek,
- występuje także pomiędzy miesiączkami,
- pojawia się podczas współżycia, wypróżniania albo oddawania moczu,
- miesiączki są bardzo obfite, długie lub nieregularne,
- występują krwawienia pomiędzy miesiączkami lub po współżyciu,
- leczenie przeciwbólowe nie przynosi wystarczającej poprawy,
- pojawiają się trudności z zajściem w ciążę.
Warto zgłosić się również wtedy, gdy ból budzi niepokój, nawet jeżeli nie występują inne objawy.
Kiedy ból wymaga pilnej pomocy?
Pilnej oceny medycznej może wymagać:
- nagły, bardzo silny lub nietypowy ból podbrzusza,
- ból połączony z omdleniem, znacznym osłabieniem lub zawrotami głowy,
- gorączka, dreszcze albo nieprawidłowa wydzielina z dróg rodnych,
- bardzo obfite krwawienie,
- silny jednostronny ból,
- ból przy możliwej lub potwierdzonej ciąży,
- ból z uporczywymi wymiotami.
Takie objawy nie muszą wynikać ze zwykłego bolesnego miesiączkowania i mogą wymagać szybkiej diagnostyki.
Jak przygotować się do konsultacji?
Przed wizytą warto przez kilka cykli zapisywać:
- dzień rozpoczęcia i zakończenia miesiączki,
- moment pojawienia się bólu,
- jego natężenie, na przykład w skali od 0 do 10,
- czas utrzymywania się dolegliwości,
- miejsce bólu i ewentualne promieniowanie,
- objawy ze strony jelit lub układu moczowego,
- obecność bólu podczas współżycia,
- obfitość krwawienia,
- zastosowane leki i ich skuteczność,
- wpływ dolegliwości na naukę, pracę, sen i aktywność.
Taki dzienniczek pomaga dostrzec zależność objawów od cyklu i ułatwia zaplanowanie diagnostyki.
Jak wygląda diagnostyka bolesnych miesiączek?
Diagnostyka rozpoczyna się od dokładnej rozmowy dotyczącej cyklu, charakteru bólu, innych objawów, dotychczasowego leczenia oraz planów związanych z ciążą.
W zależności od wieku i sytuacji pacjentki lekarz może zaproponować:
- badanie ginekologiczne,
- USG narządu rodnego,
- test ciążowy, jeżeli istnieje możliwość ciąży,
- badania laboratoryjne przy obfitych krwawieniach lub podejrzeniu niedokrwistości,
- badania w kierunku infekcji, jeżeli wskazują na nią objawy,
- pogłębioną diagnostykę obrazową,
- konsultację lub diagnostykę w kierunku endometriozy.
Nie każda pacjentka wymaga wszystkich wymienionych badań. Zakres diagnostyki dobiera się indywidualnie.
Czy prawidłowe USG wyklucza przyczynę bólu?
Nie.
USG może ujawnić między innymi mięśniaki, cechy adenomiozy, niektóre torbiele jajników, endometrioma lub wybrane postacie głębokiej endometriozy. Prawidłowy obraz nie wyklucza jednak powierzchownej endometriozy ani innych przyczyn bólu.
Jeżeli objawy są charakterystyczne lub utrzymują się pomimo leczenia, diagnostyka powinna być kontynuowana mimo prawidłowego wyniku USG.
Jak leczy się bolesne miesiączkowanie?
Leczenie zależy od przyczyny bólu, jego nasilenia, wieku pacjentki, przeciwwskazań, tolerancji leczenia oraz planów dotyczących ciąży.
W przypadku pierwotnego bolesnego miesiączkowania stosuje się przede wszystkim:
- niesteroidowe leki przeciwzapalne,
- wybrane metody leczenia hormonalnego,
- miejscowe stosowanie ciepła,
- regularną aktywność fizyczną,
- dbanie o sen i regenerację.
Niesteroidowe leki przeciwzapalne są najskuteczniejsze, gdy zostaną zastosowane odpowiednio wcześnie, zgodnie z zaleceniem lekarza lub informacją zawartą w ulotce. Nie są jednak właściwe dla każdej osoby, między innymi ze względu na choroby przewodu pokarmowego, nerek, zaburzenia krzepnięcia, alergie i interakcje z innymi lekami.
Nie należy samodzielnie przekraczać zalecanych dawek ani łączyć kilku preparatów zawierających leki z tej samej grupy.
Czy antykoncepcja hormonalna może zmniejszyć ból?
Tak. U odpowiednio zakwalifikowanych pacjentek leczenie hormonalne może ograniczać owulację, zmniejszać narastanie błony śluzowej macicy oraz obniżać wytwarzanie prostaglandyn. Dzięki temu miesiączki mogą stać się mniej bolesne i mniej obfite.
W zależności od sytuacji można rozważyć między innymi:
- tabletki antykoncepcyjne,
- plaster lub krążek dopochwowy,
- preparaty zawierające wyłącznie progestagen,
- wkładkę wewnątrzmaciczną uwalniającą hormon,
- implant podskórny.
Wybór metody powinien uwzględniać stan zdrowia, charakter dolegliwości, potrzebę antykoncepcji i plany rozrodcze. Leczenie hormonalne nie jest odpowiednie dla każdej kobiety i wymaga wcześniejszej oceny przeciwwskazań.
Czy leczenie bólu może utrudnić rozpoznanie jego przyczyny?
Rozpoczęcie leczenia objawowego nie oznacza, że należy zrezygnować z poszukiwania przyczyny dolegliwości.
W wielu sytuacjach leczenie przeciwbólowe lub hormonalne można rozpocząć równolegle z diagnostyką. Jeżeli jednak ból nie ustępuje, nasila się albo powraca pomimo prawidłowego stosowania zaleconej terapii, konieczna jest ponowna ocena.
Poprawa po leczeniu hormonalnym nie potwierdza ani nie wyklucza jednoznacznie endometriozy.
Co można zrobić samodzielnie?
Pomocne mogą być:
- ciepły termofor lub kąpiel,
- umiarkowana aktywność fizyczna,
- odpowiednia ilość snu,
- techniki relaksacyjne,
- regularne posiłki i nawodnienie,
- prowadzenie dzienniczka bólu i miesiączek.
Metody te mogą łagodzić objawy, ale nie powinny zastępować diagnostyki, jeżeli ból jest silny, narasta lub ogranicza codzienne życie.
Najczęstsze pytania
Czy bardzo silny ból miesiączkowy jest normalny?
Nie powinien być bagatelizowany. Sam fakt, że ból powtarza się od wielu lat lub występuje także u innych kobiet w rodzinie, nie oznacza, że nie wymaga oceny.
Czy bolesne miesiączki zawsze oznaczają endometriozę?
Nie. Endometrioza jest jedną z możliwych przyczyn, ale ból może mieć również charakter pierwotny albo wynikać z innych chorób.
Czy można mieć endometriozę przy prawidłowym USG?
Tak. Prawidłowy wynik USG nie wyklucza wszystkich postaci endometriozy.
Czy po porodzie miesiączki przestaną boleć?
U części kobiet charakter miesiączek po ciąży może się zmienić, ale ciąża nie jest leczeniem bolesnego miesiączkowania ani endometriozy. Nie można zagwarantować ustąpienia dolegliwości po porodzie.
Czy nastolatka może mieć endometriozę?
Tak. Endometrioza może występować również u nastolatek. Szczególną uwagę powinien zwrócić ból prowadzący do nieobecności w szkole, rezygnacji z aktywności albo nieskuteczności prawidłowo stosowanego leczenia.
Czy bolesne miesiączki mogą wpływać na płodność?
Pierwotne bolesne miesiączkowanie samo w sobie nie powoduje niepłodności. Znaczenie może mieć natomiast choroba będąca przyczyną bólu, na przykład endometrioza. Dlatego utrzymujących się dolegliwości nie należy ignorować.
Co warto zapamiętać?
- Łagodny ból może towarzyszyć miesiączce, ale ból wyłączający z codziennego życia wymaga oceny.
- Bolesne miesiączkowanie może być pierwotne albo wynikać z określonej choroby.
- Jedną z ważnych przyczyn nasilonych dolegliwości jest endometrioza.
- Ból podczas współżycia, wypróżniania lub oddawania moczu może być istotną wskazówką diagnostyczną.
- Prawidłowy wynik USG nie wyklucza endometriozy.
- Leczenie dobiera się indywidualnie i może obejmować leki przeciwbólowe, metody hormonalne oraz leczenie przyczyny.
- Nagły, bardzo silny ból, omdlenie, gorączka albo możliwość ciąży wymagają pilnej oceny.
- Silnego bólu miesiączkowego nie należy uznawać za nieodłączną część kobiecości.
Aktualność opracowania
Artykuł został przygotowany zgodnie z aktualnym stanem wiedzy medycznej na dzień publikacji. Medycyna rozwija się dynamicznie, dlatego zalecenia mogą ulegać zmianom wraz z pojawianiem się nowych badań naukowych oraz aktualizacją rekomendacji towarzystw naukowych.
Opracowanie
dr n. med. Hanna Olszewska
dr n. med. Jarosław Olszewski
dr Emilia Olszewska
dr Natalia Olszewska
Źródła
- American College of Obstetricians and Gynecologists (ACOG). Dysmenorrhea: Painful Periods.
- National Institute for Health and Care Excellence (NICE). Endometriosis: diagnosis and management.
- European Society of Human Reproduction and Embryology (ESHRE). Guideline: Endometriosis.
- World Health Organization (WHO). Endometriosis.
- World Health Organization (WHO). Menstrual health.